47- نظری اجمالی به بناهاي تاريخي و معماري"استان خوزستان" (دروازه تمدن)

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"معمار"شماره61
تاریخ انتشار:خرداد و تیر 1389

 

       استان خوزستان يا سرزمين قوم "خوز" با مساحتي بالغ بر 60 هزار كيلومتر مربع در جنوب غربي ايران واقع شده و از شمال به استانهاي ايلام و لرستان و اصفهان، از خاور به استان چهار محال و بختياري و كهكيلويه و بوير احمد، از جنوب به استان بوشهر و خليج فارس و از باختر به كشور عراق يا دشت بين النهرين (ميان رودان) محدود مي ­گردد.

(خوزستان 1)

       بخش­هاي خاوري و شمالي آن داراي ارتفاعات و پستي و بلندي­هاي بيشتري است و سمت جنوب و باختر آن صاف و هموار است. اين استان از طبيعتي زيبا و متنوع و تاريخي ديرينه برخوردار است. رود زيباي كارون يعني بزرگترين و طويل ترين رودخانه ايران در اين استان جريان دارد. از ديگر رودخانه­ هاي استان رودخانه كرخه، دز، شائور، زهره و جراحي را مي ­توان نام برد كه ساحل كرخه و دز داراي پوشش جنگلي بوده و به عنوان مناطق حفاظت شده و پناهگاه حيات وحش تعيين شده و تحت نظارت و كنترل سازمان حفاظت محيط زيست قرار گرفته است. پارك ملي دز 3837 هكتار و كرخه 1538 هكتار بوده كه در حال حاضرمساحت آن افزايش يافته است. دراج، درنا، ميوه خوار، خروس كولي و وليجه جزء جامعه پرندگان اين منطقه هستند. گوزن زردكه خواستگاه آن منطقه شوش بوده در دنيا بي ­نظير است و آخرين نمونه شيرمنقرض شده ايران در اطراف كارون ديده شده است. ماهي آزاد و جمعيت ميليوني مرغابي نيز در آبگيرهاي اين منطقه مشاهده مي­ شود و نيز خليج فارس با ده­ها نوع ماهي و انواع آبزيان و امكان قايق­ سواري بر روي آن، منطقه را براي گردشگري مناسب ساخته ­اند.

       اين منطقه به دليل داشتن آب فراوان و امكانات مناسب براي زيست، از هزاران سال قبل محل سكونت اقوام گوناگون بوده كه امروزه آثار فراواني از تمدن آنها در اين خطه به يادگار مانده است و نخستين كاوش­هاي باستان­شناسي در ايران در دشت خوزستان صورت گرفته است. سرزمين ايلام از نظر جغرافيايي داراي دو بخش يكي جلگه شوش (شوشان) در شمال خوزستان و ديگري زاگرس مياني و جنوبي است.  استان خوزستان با داشتن 20 محوطه تاريخي يكي از بالاترين رتبه­ ها را در ايران داراست. مركز اين استان شهر اهوازاست و آثار تاريخي باارزشي آن در سطح استان پراكنده است مثلا"در شهرهاي ايذه و بهبهان آثار واشياء باارزش تاريخي بسياري بدست آمده است ولي در شهرهاي شوش، شوشتر ودزفول بناهاي تاريخي وآثار معماري باارزش بيشتري نسبت به ساير شهرهاي استان به چشم مي­خورد.

شهر آبادان

       اين شهر در 116 كيلومتري اهواز، در دهانه ورودي خليج فارس و در همسايگي كويت و عراق و در دلتاي اروند رود بين رودهاي بهمن شير و كارون و اروند رود واقع است. اين شهر هم زمان با ظهور اسلام شهري آباد بوده و ياقوت حموي اين شهر را "ميان رود" ناميده است. درآبادان رباط­ها، مساجد، مدارس و خانقاه ­هايي وجود دارد و مقبره­ اي نيز منسوب به حضرت خضرو الياس در حوالي بهمن شير موجود است. به همين سبب عرب­ها اين شهر را جزيره "الخضر" نام نهاده ­اند.مسجد رنگوني ها از بناهاي ديدني اين شهر بشمار مي آيد.

 

شهر اهواز

       اين شهر مركز استان خوزستان بوده كه در ارتفاع 20 متري از سطح دريا و در 120 كيلومتري شمال باختري خرمشهر و در مسير راه آهن سراسري خرمشهر تهران واقع است. رود كارون از ميان اين شهر عبور مي­ كند و360 كيلومتر اين رود قابل كشتيراني است.

       "ابن حوقل" درباره اهواز گفته است "اهواز شهري معروف به هرمزشهر، ولايتي بزرگ و ناحيه ­اي پهناور بوده كه اكنون بيشتر آن ويران گشته است. "در كتاب شهرهاي ايران آمده است" در روزگار ايلاميان شهري در اين حدود به نام" اوكسين" برپا بوده كه بايد آن را با اهواز قديم تطبيق داد، باني نخستين اهواز قديم ايلاميان بوده كه بعدها ويران شده سپس" اردشير ساساني" آن را از نو ساخته است". در عصر خلافت شهرهاي اهواز و شوشتر با توليد و تدارك ديبا، حرير و ديگر پارچه ­هاي ابريشمين گرانبها شهرت داشته ­اند. در زمان "ناصرالدين شاه" قاجار بندري در كنار كارون ساخته شد كه بندر "ناصريه" نام گرفت اين بندر در دوره پهلوي بنام قديمش اهواز خوانده شد.

شهر انديمشك

       اين شهر در 158 كيلومتري شمال باختري اهواز و در مسير راه تهران اهواز و در ده كيلومتري خاور رود دز و 18 كيلومتري باختر رود كرخه قرار دارد. اين شهر در دامنه­ هاي جنوبي كوه زاگرس و در كناره خرابه­ هاي شهر "لور" واقع است. "لور" شهري آباد از دوران ساساني بوده كه جغرافي نويساني چون" اصطخري" و" مقدسي" از آن نام برده ­اند.گويا اين شهر تا قرون وسطي از آبادي برخوردار بوده و پس از آن رو به ويراني نهاده است. بناي اوليه انديمشك در دوران قاجارنهاده شد. از جاذبه­ هاي گردشگري اين شهر سد دز و سد كرخه و از آثار تاريخي آن مي ­توان به ويرانه ­هاي شهر ساساني" لور"، بقعه شاهزاده احمد در "مازو"، ويرانه ­هاي شهر ايلامي در دشت زعفران اشاره نمود.

شهرايذه

       شهر ايذه يا مالمير در ارتفاع 835 متري از سطح دريا و در حدود 125كيلومتري شمال خاوري اهواز و190 كيلومتري جنوب غربي اصفهان در مسير رامهرمز به شهركرد قرار دارد. رود كارون از شمال آن مي ­گذرد. اين منطقه محل ييلاق ايل بختياري است. ايذه از شهرهاي دوران ايلامي است كه در اواخر دوران هخامنشي خاستگاه اليمايي­ها (بازماندگان ايلاميان) بوده و در دوره تيموريان "مالمير" خوانده مي­ شده است. پتانسيل­هاي گردشگري آن دشت سوسن، درياچه سد ايذه، پل ايذج در ميانه راه اصفهان به اهواز كه با سنگ بر روي بستر رودخانه­ اي خشك و بسيار عميق بنا شده است، اشكفت سلمان، كول فره، خونگ اژدر (جمعا" 14 اثر مربوط به سلسله­ هاي قبل از ميلاد) و گورستاني با شيرهاي سنگي در شاهسوار كه متعلق به دوره صفوي است را مي­ توان نام برد.

شهر بهبهان

       اين شهر در جنوب شرقي استان و در 205 كيلومتري اهواز و در نزديكي شهر تاريخي ارجان واقع شده است. ارجان كه توسط قباد پادشاه ساساني بنا شده در 10 كيلومتري بهبهان قرار دارد. مقدسي در وصف اين منطقه نوشته: ارجان ولايتي است بس مهم، دشتي كوهستاني و دريايي، پر از درختان نخل، انجير و زيتون. ياقوت حموي درباره ارجان مي­ گويد: نخستين كسي كه ارجان را احداث نمود قباد ابن فيروز بود، زماني كه با روميان جنگيد دستور داد شهري در مرز فارس و خوزستان احداث كنند و آن را "ابر قباد" ناميد. پس از ويراني ارجان، مردم آن در "بهو" شهر جديد را بنا كردند. از جاذبه­ هاي تاريخي اين منطقه مي ­توان آرامگاه ارجان، نقش برجسته­هاي دوره اشكاني در دره سروك، حمام دوره سلجوقي، خرابه­ هاي دو پل و يك بند، خرابه­ هاي آتشكده خيرآباد و راسته بازار را نام برد.

شهر خرمشهر

       اين شهر در كنار رود كارون و در محل برخورد اين رود و اروند رود و در فاصله 15 كيلومتري آبادان واقع شده است. كارون، خرمشهر را به دو ناحيه شمالي و جنوبي تقسيم كرده است، بلند ترين نقطه شهر با ارتفاع 2/4 متر از سطح دريا، در ناحيه شمالي واقع است. خرمشهر به دفعات، مورد حمله قرار گرفته، تخريب و مجددا" بازسازي شده است. در سال 1215 ه. ق اين شهر به دليل برخورداري از اهميت تجاري و رونق اقتصادي و تحت الشعاع قرار دادن بندر بصره، به دست تركان عثماني تصرف و ويران شد. تا قبل از جنگ ايران و عراق (سال 1359) اين شهر اهميت خود را به عنوان بزرگ­ترين بندر تجاري ايران حفظ كرده بود. در كتاب اقليم و معماري خوزستان- خرمشهر آمده است كه: متاسفانه، تقريبا" تمام ساختمان­هاي واقع در محله ­هاي قديمي شهر آسيب ديده يا به كلي تخريب شده ­اند. در قسمتي از بافت قديمي شهر كه تسطيح نشده است بين محله بازار صفا و فلكه دروازه، تعدادي واحد مسكوني قديمي وجود دارد كه در اين بررسي به عنوان نمونه مسكن سنتي خرمشهر مورد ارزيابي قرار گرفته است.

       در سال 1215 ﻫ. ق اين شهر به دليل برخورداري از اهميت تجاري و رونق اقتصادي و تحت الشعاع قرار دادن بندر بصره، به دست تركان عثماني تصرف و ويران شد. تا قبل از جنگ ايران و عراق (سال 1359) اين شهر اهميت خود را به عنوان بزرگ­ترين بندر تجاري ايران حفظ كرده بود. در كتاب "اقليم و معماري خوزستان- خرمشهر" آمده است: متاسفانه، تقريبا" تمام ساختمان­هاي واقع در محله­ هاي قديمي شهر آسيب ديده يا به كلي تخريب شده ­اند. در قسمتي از بافت قديمي شهر كه تسطيح نشده است بين محله بازار صفا و فلكه دروازه، تعدادي واحد مسكوني قديمي وجود دارد كه در اين بررسي به عنوان نمونه مسكن سنتي خرمشهر مورد ارزيابي قرار گرفته است.

       به­ طور كلي ساختمان­هاي سنتي خرمشهر درون­گرا و غالبا" يك يا دو طبقه­ اند. در بافت قديمي شهر، بدون استثناء كلية ساختمان­ها داراي حياط مركزي نسبتا" كوچكي هستند و فضاهاي مختلف دور تا دور حياط را احاطه كرده ­اند. فرم ساختمان­ها در پلان و در مجموعه بسيار فشرده ­اند. نسبت مساحت زيربناي هر واحد مسكوني به مساحت زمين آن بسيار زياد است.

       فرم كالبدي اين ساختمان­ها شباهت زيادي به ساختمان­هاي مناطق كويري دارد. تفاوت عمده بين اين دو، وجود سرپوشيده ­هاي عريض در ساختمان­هاي اين شهر است كه نماهاي مشرف به حياط را در مقابل تابش آفتاب تابستاني محافظت مي­ كند.

       بام­ها مسطح هستند و عموما" به وسيله دست­انداز بلند و مشبكي محصور شده­ اند. اين دست­اندازها از ديده شدن فضا پشت بام جلوگيري مي­ كنند اما مانع از برقراري جريان هوا در اين فضا نمي ­شوند. در نتيجه، پشت بام مي ­تواند به عنوان فضاي خارجي در عصرها، شب­ها و به طور كلي در مواقعي كه شرايط خارجي مناسب است مورد استفاده قرار گيرد.

       به طور كلي، ساختمان­ها درون­گرا هستند و نورگيري فضاهاي اصلي از حياط­ها صورت مي ­گيرد. البته در مواردي كه خصوصيات محيط اطراف ساختمان، مناسب بوده و پنجره­ ها به سمت كوچه هم باز شده­ اند. به طور مثال، در جايي كه وجود يك ديوار بلند باعث ايجاد سايه­ اي مناسب بر روي ديوار غربي يك ساختمان مي­ شده، پنجره ­هايي در اين ديوار، پيش­بيني شده است.

       مساحت دهانه درها و پنجره ­ها، نسبتا" زياد است، اما قسمت اعظم اين سطوح با تخته پوشيده شده است. بنابراين، با وجود آنكه پنجره­ا سطح نسبتا" بزرگي دارند، اما سطح نورگير آنها بسيار محدود است. جزء نورگير درها و پنجره­ ها در قسمت فوقاني آنها پيش ­بيني شده است.

شهر دزفول

       اين شهر درحدود 140 كيلومتري شمال اهواز و در ارتفاع 147متري از سطح دريا و در مسير راه شوشتر -خرم آبادواقع است.اين شهر در دشت پهناوري قرار گرفته وتا فاصله 25 كيلومتري آن كوهي مشاهده نمي شود.رود دز كه از زرد كوه سرچشمه مي گيرد درمجاورت اين شهر قرار دارد.

       وجه تسميه آن به سبب پلي است كه با دوازده طاق و چشمه بر روي رود دز در زمان شاپور ساساني ساخته شده است.در قرن چهارم هجري قمري اين شهر به "قصر روناش" معروف بوده و مقدسي از آن به "قنطره"يعني پل ياد كرده است.دزفول به زراعت نيل جهت رنگ آميزي وپرورش قلم ني شهرت دارد.

       از قديمي ترين آثار تاريخي شهر مي توان به محوطه هاي پيش از تاريخ، شهر قديمي جندي شاپور (اولين مركز دانشگاهي ايران)، پل ساساني با 14 دهانه اصلي و 12 دهانه فرعي، بافت زيباي معماري سنتي، آسياب­ها، مسجد جامع، بقعه سبز قبا، بازار قديم شهر، مسجد لب خندق، بقعه محمد ابن جعفر طيار و در 18 كيلومتري آن آثار خرابه كاخ آجري عظيم دوره ساساني بنام ايوان كرخه نام برد.در ذيل تصاويري از بافت قديم اين شهر و نمونه اي از واحد هاي مسكوني با ارزش آن به نمايش گذاشته شده است.

 

پل بند پاي پل و پل دزفول

       بقاياي اين پل در كنار رودخانه كرخه و جاده دهلران، روبروي پاسگاه نيروي انتظامي كرخه و شمال پل آهني جديد واقع شده و احتمالا"به دوره ساساني تعلق دارد. پل دزفول كه برروي رودخانه دز و در مسير جاده قديم دزفول انديمشك واقع گرديده و بندهاي قديمي دزفول كه بافاصله­ اي از يكديگر در جانب شمال باختري و باختر شهر قرار دارند از ديگر بند­هاي اين شهر است.

مسجد جامع دزفول

       اين بنا در ميدان مركزي شهر واقع شده و بناي اوليه آن به قرن سوم يا چهارم هجري تعلق دارد كه در قرن هفتم، دوره صفويه و قاجار تعمير شده است. بناي كنوني مسجد مشتمل برسر در ورودي، صحن وسيع، ايوان­ها و شبستان­هاي جنوبي و شرقي است. سردر ورودي شمال باختري كه در اوايل قرن 12ه ق(1157) ساخته شده داراي تزيينات مقرنس وكاشي كاري و تاريخ مرمت بنا است. صحن مسجد نسبته" وسيع و به ابعاد 26 در6/ 27 متر است.اين مسجد به شيوه معماري دوره ساساني و مشابه مسجد جامع شوشترساخته شده و تقليدي از ايوان كرخه است.

مسجد لب خندق

       اين بنا از مساجد بزرگ و قديمي اين شهر است كه بناي كنوني به دوره قاجار تعلق دارد و مشتمل است بر سردر صحن نسبته وسيع، ايوان، گلدسته، شبستان­هايي با پوشش طاق و گنبد بر روي پايه ­هاي آجري و تزيينات كاشي كاري است. قديمي ترين تاريخ موجود در بنا، سال 1177ه.ق و مربوط به سنگ قبري است.

(خوزستان2)

شهر شوش

       اين شهر در حدود 40 كيلومتري جنوب شهر انديمشك و ايستگاه راه آهن تهران– جنوب و در مجاورت جاده اهواز- تهران و در حدود 115 كيلومتري شمال باختري اهواز و24 كيلومتري جنوب باختري دزفول و در ارتفاع87 متري ازسطح دريا قرار دارد. شوش يكي از كهن ترين شهرهاي جهان بوده كه حدود 4000 سال پيش از ميلاد به عنوان كانون مذهبي ساكنان دشت اطراف بنياد نهاده شد. در اين شهر تپه­ هايي ديده مي­ شود كه نشان از وجود 6000 سال تمدن بشري در اين منطقه دارد. بيشتر محوطه­ هاي پيش از تاريخ خوزستان در اطراف تپه­ هاي شوش و در فاصله 3 تا 15 كيلومتري شمال يا خاور آن واقع شده است. در دهه­ هاي پاياني سده گذشته ميلادي وقتي پاي فرانسويان به شوش رسيد پس از تهيه نقشه ­هاي مختلف بر اساس وضعيت تپه­ ها اين محوطه را به 4 قسمت به نام­هاي ارگ (آكروپل)، آپادانا، شهر شاهي، و شهر پيشه­ وران (صنعت گران) تقسيم نمودند. رود شائور از ميان اين شهر مي­ گذرد و شهر را به دو نيمه خاوري و باختري تقسيم مي­ كند.

بارگاه دانيال نبي

       بقعه دانيال نبي يكي از پيامبران بني اسراييل در اين شهر و در ساحل شرقي رود" شائور"و روبروي تپه ارگ قرار دارد اين بنا شامل دو حياط است كه دورتا دور آن حجره ­ها و ايوان­هايي ساخته شده است. بقعه دانيال در انتهاي حياط دوم كه بزرگ­تر و وسيع تر است قرار دارد بر روي ضريح آن گنبدي بلند مخروطي و مضرس (پله­اي) ساخته شده كه نوع رايج گنبدهاي منطقه است كه نظاير آن در جنوب باختري ايران بسيار ديده مي­ شود. اين بنا هسته اوليه شهر شوش را تشكيل مي­ دهد. در زماني كه كاوش در تپه ­هاي باستاني اين شهر آغاز گرديد تنها كاروانسرايي براي زوار در كنار اين بنا قرار داشت.

تپه باستاني شوش

       تپه باستاني شوش كه از حدود 120 سال (1269ه ش) قبل كاوش در آن آغاز گرديد، در طول تاريخ محل سكونت اقوام متعددي بوده است. تاريخچه شوش به هزاره چهارم قبل از ميلاد مي­ رسد كه به مراتب قديمي­تر از نخستين ايالات حكومت ايراني است. شهر شوش، مركز سياسي و اقتصادي امپراطوري ايلام و كانون مراسم آييني در نزديكي چغازنبيل بود. ايلام يك نقش واسطه در ميان تمدن­هاي بين النهرين، هند و آسياي مركزي به عهده داشت. تاريخ سكونت در شوش از اقوام ايلامي آغاز و به دوران اسلام مي ­رسد (15قوم آثاري در اين تپه از خود به جا گذاشته­ اند). عمده­ ترين آثار بدست آمده از اين تپه مربوط به دوران هخامنشي است. زيرا شوش قصر زمستاني سلاطين اين سلسله بوده است. در زمان داريوش اول بود كه شوش مجددا" به عنوان پايتخت انتخاب گرديد.

       شوش و قصور هخامنشي آن برخلاف پرسپوليس به هنگام فتح اسكندرمقدوني در سال 331 ق م ويران نگرديد در شوش، اسكندر اقدام به برگزاري جشن ازدواج خود با دختر آخرين پادشاه هخامنشي نمود. شوش مجددا"در دوران ساساني احيا گرديد و بعد از فتح اعراب به اوج بزرگي و ثروت رسيد. در ميان آثار و بقاياي مربوط به شوش دوران اسلامي يك حمام يك كارخانه تهيه شكر، يك مسجد (به ابعاد 60 در 70 متر كه احتمالا" مسجد جامع شهر بوده)، يك مدرسه و يك كوره سفالگري و آجر پزي (متعلق به دوره سلجوقي) را مي­ توان نام برد.

       شكوه و عظمت شوش مقارن با قرن سوم هجري به پايان رسيد و از سده چهارم رو به ويراني نهاد تا سرانجام در سده ­هاي هفتم و هشتم هجري به كلي متروك شد و حيات در آنجا به رفت و آمد زايرين بقعه دانيال نبي محدود شد.

زيگورات چغازنبيل

       در فاصله 45 كيلومتري جنوب شرقي شهر شوش و بر سر راه شوش به شوشتر ويرانه ­هاي يك شهر ايلامي متعلق به دوران" اونتاشگال" به چشم مي­ خوردكه در مركز آن زيگورات عظيم "چغازنبيل" واقع است. در گوشه جنوبي شهر آثار دو كاخ و يك دروازه عظيم كه باستان شناسان به آن نام دروازه شاهي داده ­اند و معبدي به چشم مي­ خورد. در زير يكي از اين كاخ­ها آرامگاه باشكوهي در عمق شش متري وجود دارد كه خاندان سلطنتي ايلام اجساد مردگان خود را مي­ سوزانده­اند مشاهده مي­ شود.

       اين بنا قديمي­ترين بناي تاريخي استان خوزستان است كه با وجود عمري بيش از سه هزار سال به علت پوشيده بودن در خاك در دورانهاي گذشته، بسيار سالم و پابرجا مانده است. اين بنا يكي از قديمي­ ترين آثار معماري ايران محسوب مي­ شود.

       معبد ايلامي چغازنبيل در روي تپه بزرگ خاكي و در ساحل رودخانه در از شعب رود كارون واقع شده است. اين معبد توسط" اونتاشگال" پادشاه ايلامي در سال 1250 ق م ساخته شده و آن ­را اختصاص به خداي" اينشوشيناك" داده است، بناي معبد داراي پنج طبقه ساختمان است، ابعاد اين بنا 105 در 105مترو ارتفاع آن در حدود 53 متر است. اين بنا از خشت خام ساخته شده، و روكشي از آجر دارد. در اطراف اين معبد تعدادي الواح گل نبشته و مجسمه انسان و حيوان كشف شده است. جالب ترين شيئي كه در حفريات چغازنبيل به دست آمده است مجسمه گاو بالداري است كه با كمال ظرافت و مهارت ساخته شده و كتيبه ­اي بر روي گرده آن به خط ايلامي در چند رديف نوشته شده است، اكنون اين مجسمه زينت بخش تالار موزه ملي ايران است. اين گاو ظاهرا" در بالاي يكي از سردرهاي زيگورات قرار داشته است.

قلعه فرانسويان

       فرانسويان در بيش از 150 سال پيش در سال 1850ميلادي اولين حفاري­هاي خود را در شوش آغاز كردند كه منجر به كشف پايه ­هاي قصر سلطنتي اردشير گرديد. در سال 1855هيئت فرانسوي به سرپرستي" مارسل ديولافوا " در شوش مشغول تحقيق گرديد و قصر اردشير دوم هخامنشي را كشف كرد. پس از آن هيئتي به سرپرستي" دمورگان" با اجازه انحصاري دولت ايران حفريات در شوش را دنبال نمود. درسال 1897 از روي يك طرح فرانسوي و با آجرهاي بدست آمده از كاوش بر روي تپه، قلعه را بنا نهاده ­اند. اين قلعه كه احتمالا از طرح قلعه باستيل فرانسه اقتباس شده، به دست يك معمار دزفولي بنام "حاج مصطفي دزفولي" و در سال 1912 ساخته شده، خود به نوعي تاريخي و ديدني است. اين قلعه كه سكونتگاه كاوشگران بوده، در مقابل مقبره دانيال نبي قرار دارد كه سالهاي طولاني زيارتگاه مردم منطقه و ساير نقاط ايران بوده است. نماي قلعه از آجر بوده و داراي تزيينات آجري است و جزييات آن تحت تاثير معماري منطقه است. پلان قلعه ذوزنقه شكل است و دور تا دور آنرا راهرويي احاطه كرده است. اين قلعه برج­هايي در دو گوشه شمالي دارد كه برج شمال غربي مربع شكل و برج شمال شرقي دايره شكل است.

معماري مسكن در شوش

       در چهار نمونه خانه مورد بررسي در شهر شوش كه از حدود 90 سال پيش تا امروز احداث گرديده همه شامل يك يا چند اتاق بوده كه تارمه (ايوان) نقش تقسيم كننده فضا را پس از حياط ايفا مي ­نمايد. وجود آشپزخانه و نانواخانه حتي در منازل قديمي نيز به نظر ضروري نمي ­رسد و در نمونه جديد ساز نيزكمترين فضا به آشپزخانه تعلق دارد.

       از منازل مفصل و بزرگ با فضاهاي متنوع مانند دزفول و شوشتر در شوش خبري نيست و به رغم گرمي هوا و نياز به فضايي تاريك و خنك در زير زمين به دليل بالا بودن سطح آبهاي زير زميني، شبستان و شوادان نيز در اين شهر ديده نمي­ شود. نماي آجر كه گاهي داراي تزيينات مختصري است نشاني از تاثير معماري شوشتر و دزفول بر معماري اين شهر است .در ذيل چها رنمونه واحد مسكوني و تصاوير آن ها به نمايش گذاشته شده است.

شهرشوشتر

       شهر شوشتر در شمال شرقي خوزستان در 53 متري از سطح دريا و در 85 كيلومتري شمال شهر اهواز و در نزديكي محل ورود كارون به دشت خوزستان قرار دارد. اين ويژگي به پيدايش اولين سكونتگاه ­هاي مبتني بر كشاورزي در 8 تا 10 هزار سال پيش در اين محل انجاميده است. دژ يا قلعه سلاسل كه در زمان ساسانيان نقش كهندژ را داشت در كنار رود كارون ساخته شد. در همين دوران پل شادروان (شاپوري) نيز بر روي كارون بنا گرديد كه براي ساختن آن بخشي از رود را به سمت شرق شهر منحرف كردند و اين همان بستر رودخانه گرگر يا دودانگه است.

آبشارهاي شوشتر

       مجموعه آبشارها كه چندين آسياب و كارخانه برق را فعال مي­ كنند، و پل بند گرگر بزرگترين اثر صنعتي قبل از دوران صنعتي شناخته شده­ اند و رئيس سازمان يونسكو شخصا" پس از بازديد از آن اين اثر را در زمره ميراث فرهنگي جهاني قرار داد كه يكي از زيباترين و حيرت ­آورترين بناهاي موجود است.

       اين مجموعه پتانسيل تبديل شدن به يك مجموعه عظيم فرهنگي– تفريحي را دارد. شكل آن را مي ­توان به صورت يك پارك موزه گسترده با احياي بناها و آثار كهن و قابل رويت و در دسترس طراحي كرد و با افزودن مهمانسرا، هتل و مجموعه­ هاي ورزشي و تفريحي به ويژه استفاده از امكانات آبي موجود و موزه­ ها و كتابخانه و سالن هاي نمايش و ديگر خدمات لازم آنرا تكميل نمود.

امام زاده عبدالله

       زيارتگاه ­هاي شوشتر عبارتند از بقعه امامزاده عبدالله، بقعه سيد محمد گلابي، بقعه براءبن مالك، بقعه ­صاحب­الزمان، بقعه سيد محمد شاه و ... در زير به معرفي امام زاده عبدالله مي­ پردازيم:

       بناي كنوني اين امامزاده متعلق به قرن هفتم هجري قمري بوده، تاريخ ساخت آن 629 است. اين مزار بر بالاي تلي در جنوب شهر شوشتر داخل حصاري واقع شده و داراي منظري با صفا است. در بالاي سردر حرم امامزاده عبدالله كتيبه­ اي به خط كوفي باقيمانده، كه حاوي تاريخ محرم سال 629 هجري قمري است. اين مزار در قديم داراي متعلقات زيادي مانند مدرسه و كتابخانه و مهمانسراي بوده است، كه به مرور ايام از بين رفته و منهدم گرديده است.

       اين بناي آجري گنبدي مخروطي و مضرس داشته داراي تزيينات زيباي گچي، سنگي و نقاشي است. ازاره و پوشش دو منار آن از كاشي و نقش گنبد آن از داخل 15 سرو است.

قلعه سلاسل

       دژي است بسيار بزرگ كه داراي حياط­هاي مفصل و متعدد وسربازخانه­ ها، طويله­ ها، شبستان­ها، برج­ها، باغچه­ ها، قورخانه، نقاره خانه، حرم خانه، حمام، آشپزخانه، حوض و حصار و خندق بوده است كه اكنون تمامي بناهاي آن به جز شوادان­ها و تونل­هاي نهر داريون تخريب شده ­اند. متون تاريخي از وجود آن در زمان هخامنشيان حكايت مي كنند. اين دژ به­ جز جنبه دفاعي كه از شهر شوشتر داشته مركز كنترل نهر داريون و محل استقرار والي خوزستان بوده است. مادام ژان "ديولافوا" باستان شناس معروف فرانسوي در سال 1881 ميلادي مي­ گويد: قلعه سلاسل اقامتگاه والي خوزستان، در روي كوهي كه مجاور فلات كوچك است قرار دارد. در پاي اين كوه يكي از شعب رود كارون كه شطيط نام دارد عبور مي­ كند، ساختمان­ها و استحكاماتي كه از دوره ساسانيان باقي مانده­ اند آن را از طرف شهر قابل دفاع مي سازد.

مسجد جامع شوشتر

       مسجد جامع شوشتر از ابنيه اوايل دوره اسلام است و از تزئينات گچ­بري و كتيبه كوفي بالاي محراب چنين معلوم مي ­شود كه بناي اين مسجد متعلق به قرن سوم هجري قمري است. اين مسجد در سمت شمال 12 رديف ستون و در سمت جنوب 8 ستون دارد. چگونگي قوس طاقها و ايوان رفيع و شبستان آن كه به شيوه معماري دوره ساساني ساخته شده قدمت آنرا روشن مي­ سازد. ساختمان مناره مسجد را به دوران چوپانيان نسبت مي­ دهند (822ه ق)

       شبستان اصلي مسجد در طرف جنوب واقع شده است. در شبستان منبر چوبي نفيسي قرار دارد.

معماري مسكن در شوشتر

       يكي از عناصر مهم بافت  كهن شوشتر واحدهاي مسكوني آن است. ارزش واقعي اين بناها در آجركاريهاي بي­نظير و متنوع، و شبستانها و شوادان­ها كه در اعماق زمين بنا گرديده­ اند . فضاهاي واحدهاي مسكوني شامل هشتي(ورودي)، حياط(فضاي بازي كه ندرتا"داراي درخت است وحوض آب مشابه معماري حاشيه كوير در آن ديده نمي شود زيرا در طبقات زيرين آن شوادانها قرار گرفته اند)، ايوان(فضائي نيمه محصور و بازمانده از دوره اشكاني)، بيروني (محل پذيرائي از غريبه ها خصوصا" مردان)، اندروني(محل زندگي ساكنان خانه ودور مانده از چشم اغيار)، خرند(سكوئي در مقابل اتاقها و نيم طبقه بلند تر از كف حياط)، اتاق، غلام گردش(راهرويا راه ارتباطي)، شبستان(فضائي يك طبقه پائين تر از حياط  در زير زمين كه راه ارتباطي آن از داخل بنا است) ، شوادان(فضائي در زير حياط كه دو تا سه طبقه زير زمين است و براي فرار از گرماي طاقت فرساي تابستان مورد استفاده قرار مي گيرد)، سي سرا (نور گير و هواكش شوادانها)، مستراح، پيش بوم و پستو(انبار) است و در نمونه ­هاي بسيار بزرگ تنها بخش كوچكي به آشپزخانه و آبدارخانه اختصاص دارد. از ويژگي­هاي بارز مسكن در شوشتر آجركاري­هاي كم نظير آن است كه تنها در شهر دزفول مشابه آن ديده مي ­شود كه در مقاله "نقش هاي آجري شوشتر"[1]ونيز در  مقاله" تزئينات آجري"[2]  مفصلا" به آن پرداخته شده است به غير از تزئينات آجري فرسك هاي سنگي آن نيز چشمگير است .نقشهاي قديمي تر از اشكال ساده هندسي تشكيل شده اند و ريشه نمادين نقشها،گردونه خورشيد است كه در مجموع 9 طرح اصلي و 44 طرح فرعي راشامل مي شود.(بند رومي، دارگل،زلف عروس، خارماهي،تفاح،هشت چهارگوله،كليدي،پنج دانه و هفت دانه وپراكنده)مصالح عمده به كار رفته در معماري اين شهر آجر و سنگ با ملاط گل و گچ وآهك و گچ و خاكستر بوده ،ديوارها قطور و باربر و بام آنها صاف است. تفاوت معماري شوشتر و دزفول در نماي خارجي آنها است در نماي خارجي شوشتر از سنگ نيز استفاده شده و آجر بيشتر در سردر ورودي خانه ها و دست انداز بام ها به كار رفته است در حاليكه در دزفول نماي داخلي و خارجي هر دو داراي تزئينات آجري است.

       ارزشهاي قابل توجه شوشتر را در معماري آبي پر ارزش مثل پل ­بندها، آسيابها، آبشارها، شبكه زيرزميني آب شهر (كه شايد بنوعي اولين شكل لوله ­كشي آب شهري در جهان باشد) بافت با ارزش، واحدهاي مسكوني كم نظير و آثار تاريخي مذهبي ديدني آ ن شهر مي توان مشاهده نمود. در ذيل تصاويري از بافت كهن شوشتر و نمونه اي از واحدهاي مسكوني با ارزش آن به نمايش گذاشته شده است.

بافت كهن شوشتر

       بافت كهن شوشتر بوسعت 144 هكتار در ساحل رود كارون قرار دارد و با ارزش­ترين عناصر تاريخي و فرهنگي را در خود جاي داده است.خانه هاي اين بافت به دوران صفوي و قاجار تعلق دارد.ميدان يامركز محله دكان شمس، عبدالله بانو ، مسجد جمعه،سيد محمد شاه وسادات از نقاط ديدني اين بافت محسوب مي گردند. متاسفانه در بيست سال گذشته بخش قابل توجهي از اين بافت تخريب شده است.در زيرنقشه دو مركز محله به نام هاي دكان شمس وسيد محمد شاه در بافت قديم شوشتر به نمايش گذاشته شده است.

شوشتر نو

       شوشتر نو در باختر شوشتر و بر سر راه دزفول شوشتر واقع شده است . طرح اين شهرك قبل از انقلاب براي اسكان كاركنان كشت و صنعت كارون در نظر گرفته شد و طراحي آن به مهندسين مشاور داض واگذارگرديد .اين مجموعه زيبا وبا ارزش كه طرح آن در تداوم معماري شوشتر است توسط كامران طباطبائي ديبا طراحي گرديد. هرچند در حال حاضر اين مجموعه با ارزش مورد بي توجهي قرار گرفته ولي به بخشي از معماري با ارزش شوشتر بدل شده است.شوشتر نو برنده جايزه جهاني معماري در سال 2000است.

 شهر مسجد سليمان

       اين شهر در 145 كيلومتري شمال شهر اهواز قرار دارد و نام آن برگرفته از تختگاه تاريخي سرمسجد و آتشكده است. در اين شهر آثاري از دوره ايلاميان مشاهده شده است در دوره ايلاميان اين منطقه" آساك" ناميده مي­ شد و در دوره هخامنشيان اين شهر" پارسوماش" خوانده شده است. اولين چاه نفت ايران و خاور ميانه نيز به نام چاه نمره يك در شهر مسجد سليمان ساخته شده است.

صفه سر مسجد

       در پهنه وسيعي برفراز تپه ­اي كه مشرف به محل" سربيشه" مسجد سليمان است و آن تپه را "سرمسجد" مي­ نامند، بقاياي معبدي (آتشكده) با پلكان و ستونهاي مدور وجود دارد كه به صفه سليمان معروف است كه در گذشته آتش آن بوسيله گازهاي طبيعي موجود به طور مداوم روشن بوده است. اين آتشكده احتمالا" به دوره ساساني تعلق دارد.

برد نشانده

       بردنشانده يكي از آثار باستاني موجود در حوالي شهرستان مسجدسليمان است كه در مسير اين شهر به سد شهيد عباسپور ( سد رضاشاه سابق ) واقع است.

       اين صفه بيست و هشت پله ورودي دارد و هر پله آن هشت و نيم متر طول دارد .اين صفه از چهار طرف پلكان داشته . در سمت خاور و باختر اين پلكانها داراي پنج دهنه بوده كه هر دهانه آن 20/7 متر است .بردنشانده يا ميل نشانده در درون يك ساختمان ويرانه در ابتداي قسمت سفلاي اين مجموعه به چشم مي خورد .اين بنا تشابه زيادي با صفه سر مسجد دارد.

منابع مورد استفاده:

  1. نشريه ميراث فرهنگي ويژه نامه نخستين گرد هم آيي باستان شناسي ايران شماره 12 تابستان و پاييز 1373
  2. مقاله شوش و ميراث باستاني دشت شوشان، مير عابد كابلي و130 سال حفاري در شوش، كاميار عبدي و"دوراونتاش" يا شهر "اونتاشگال شاه ايلامي" (چغازنبيل)، محمد رحيم صراف
  3. شهرهاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان، پيگولوسكايا، ترجمه عنايت الله رضا، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ سوم 1377
  4. شناخت شهر هاي ايران، عبدالحسين سعيديان، انتشارات علم و زندگي، 1379
  5. شناخت شهر و مسكن بومي در ايران، اقليم گرم و نيم مرطوب، دزفول و شوشتر، فرنگيس رحيميه و مصطفي ربوبي
  6. دزفول شهر آجر، غلامرضا نعيما، سازمان ميراث فرهنگي كشور(پژوهشگاه)، چاپ اول 1376
  7. چغازنبيل، گيرشمن، ترجمه اصغر كريمي، سازمان ميراث فرهنگي كشور، جلد اول، 1373
  8. سرزمين ما ايران، نصرالله كسراييان، چاپ اول 1369
  9. سايت ايران پرديسwww.iranpardis.ir
  10. پايتخت­هاي ايران، محمد يوسف كياني، سازمان ميراث فرهنگي كشور، چاپ اول 1374
  11. دايرﮤ­ المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي "بناهاي آرامگاهي" پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي چاپ دوم 1378
  12. دايرﮤ­ المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي "مساجد" پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي چاپ اول 1378
  13. دايرﮤ المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي"بناهاي عام المنفعه" پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي چاپ اول 1379
  14. ماهنامه سفر سال شانزدهم شماره 10فروردين 1386هديه هاي خوزستان به مردم ايران
  15. نشريه آبادي  سال چهارم شماره 14 پائيز 1373 مقاله نقش هاي آجري شوشتر، زهره بزرگ نيا
  16. نشريه معمار  شماره 43 خرداد و تير 1386 مقاله تزئينات آجري، زهره بزرگ نيا
  17. طرح و احيا ء بافت كهن شوشتر ، مهندسين مشاور زيستا،1371
  18. اقليم و معماري خوزستان ،مهندس مرتضي كسمائي ،مركز تحقيقات ساختمان و مسكن، چاپ اول ديماه 1369
  19. ايران كلده و شوش،مادام ژان ­ديو­لافوا- شواليه­ لژيون­ دونور- افسر آكادمي، مترجم شادروان علي­محمد فره­ وشي(مترجم همايون)، انتشارات دانشگاه تهران­، چاپ چهارم،1369
  20. شهر­هاي ايران، محمد يوسف كياني، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ اول،1366
  21. نظري اجمالي به شهر نشيني و شهرسازي ايران، محمد­يوسف كياني، چاپ ارشاد اسلامي،چاپ اول، 1365